Mỹ nhân kế là gì? Kế thứ 31 trong 36 kế qua chuyện Tây Thi, Điêu Thuyền

Nghe tên “Mỹ nhân kế”, phần lớn chúng ta nghĩ ngay đến chuyện dùng người đẹp để mê hoặc đối phương. Đọc kỹ nguyên văn thì ý của kế này rộng hơn thế nhiều. Nó nói về cách đối phó một đối thủ mạnh hơn mình: không đánh vào quân đội của họ mà đánh vào ý chí của người cầm quân.

Mỹ nhân kế là kế thứ 31 trong 36 kế, mở đầu nhóm Bại chiến kế (các kế dùng khi đang ở thế thua), cùng nhóm với Không thành kế (kế 32).

Nguyên văn Mỹ nhân kế

兵強者，攻其將；將智者，伐其情。將弱兵頹，其勢自萎。利用禦寇，順相保也。

Binh cường giả, công kỳ tướng; tướng trí giả, phạt kỳ tình. Tướng nhược binh đồi, kỳ thế tự nuy. Lợi dụng ngự khấu, thuận tương bảo dã.

Toàn bộ đoạn văn không có chữ “mỹ nhân” nào. Người đẹp chỉ là phương tiện quen thuộc nhất để làm tướng địch sa sút. Ý tưởng này có từ rất sớm: sách binh pháp Lục Thao, thiên Văn phạt, đã khuyên dâng mỹ nữ và âm nhạc để làm đối phương mê muội, nuôi dưỡng bề tôi gian để làm rối triều chính.

Tây Thi và cuộc báo thù của nước Việt

Điển tích gắn với Mỹ nhân kế nhiều nhất là chuyện Tây Thi thời Xuân Thu.

Việt vương Câu Tiễn thua Ngô vương Phù Sai, phải sang nước Ngô làm tôi tớ nhiều năm. Được thả về, Câu Tiễn cùng hai mưu thần Phạm Lãi và Văn Chủng bày kế phục thù. Một phần của kế là dâng người đẹp Tây Thi cho Phù Sai. Theo truyện kể, Phù Sai say mê Tây Thi, xây cung điện, bỏ bê việc nước, nghe lời gièm pha mà ép trung thần Ngũ Tử Tư tự sát. Trong khi đó nước Việt “nằm gai nếm mật”, tích luỹ lực lượng. Năm 473 trước Công nguyên, Việt diệt Ngô, Phù Sai tự sát.

Có thật đến đâu? Phần dâng mỹ nữ có cơ sở: Sử ký của Tư Mã Thiên chép rằng Câu Tiễn sai Văn Chủng đem mỹ nữ và báu vật biếu thái tể Bá Hi của nước Ngô để xin giảng hoà. Còn câu chuyện Tây Thi cụ thể, với cung điện và tình yêu của Phù Sai, chủ yếu đến từ các sách đời Đông Hán như Ngô Việt Xuân Thu và Việt tuyệt thư, viết sau sự kiện khoảng sáu thế kỷ. Đọc nó như truyền thuyết có cốt lõi lịch sử thì hợp lý hơn đọc như chính sử.

Điêu Thuyền: liên hoàn kế trong Tam quốc diễn nghĩa

Ví dụ thứ hai nổi tiếng không kém. Trong Tam quốc diễn nghĩa, tư đồ Vương Doãn muốn trừ Đổng Trác nhưng không đủ sức. Ông dùng ca nữ Điêu Thuyền: hứa gả nàng cho Lã Bố, rồi lại dâng nàng cho Đổng Trác. Hai cha con nuôi trở mặt vì một người phụ nữ, và cuối cùng Lã Bố giết Đổng Trác.

Cần biết đây là tiểu thuyết. Chính sử Tam quốc chí chỉ ghi rằng Lã Bố tư thông với một thị tì của Đổng Trác, sợ bị phát hiện nên bất an; Vương Doãn nhân đó thuyết phục Lã Bố cùng giết Trác (năm 192). Người thị tì ấy không có tên. Nhân vật Điêu Thuyền và kế “dâng hai lần” là do người đời sau thêm vào.

Dù vậy, cả hai câu chuyện cho thấy đúng tinh thần của nguyên văn: đối thủ quá mạnh để đánh trực diện thì đánh vào chỗ yếu trong con người lãnh đạo của họ.

Vì sao lại nằm trong nhóm “kế khi thua”?

Ba mươi sáu kế chia thành sáu nhóm. Ba nhóm đầu dùng khi đang có ưu thế, ba nhóm sau dùng khi yếu thế. Bại chiến kế là nhóm cuối cùng, dành cho lúc tình hình gần như đã thua.

Vị trí đó nói lên nhiều điều. Mỹ nhân kế không phải cách đánh của kẻ mạnh. Nó là lựa chọn của bên không còn cửa thắng bằng sức, phải chờ đối phương tự suy yếu từ bên trong. Câu Tiễn mất hơn mười năm mới đến được ngày báo thù.

Đọc Mỹ nhân kế ở phía người bị nhắm tới

Trong công việc ngày nay, giá trị lớn nhất của kế này không nằm ở chỗ đem ra dùng. Dùng người, quà cáp hay chiêu đãi để làm lệch quyết định của người khác vừa vi phạm đạo đức, vừa dễ phạm luật. Giá trị của nó là giúp ta nhận ra khi chính mình là mục tiêu. Nguyên văn nói rõ: muốn hạ một tổ chức mạnh, hãy nhắm vào người ra quyết định. Vì vậy người ra quyết định cần biết mình đang bị nhắm vào ở đâu:

• Quà cáp và chiêu đãi. Một nhà cung cấp mời trưởng phòng mua hàng đi du lịch ngay trước kỳ chọn thầu. Không ai yêu cầu gì, nhưng quyết định sau đó khó còn khách quan.
• Lời khen đúng chỗ. “Phạt kỳ tình” có thể đơn giản là nói điều người nghe muốn nghe. Một lãnh đạo chỉ còn nghe những người đồng ý với mình đã bị “mỹ nhân kế” mà không cần người đẹp nào.
• Chia rẽ nội bộ. Chuyện Điêu Thuyền về bản chất là làm hai người cùng phe nghi kỵ nhau. Tin đồn, so bì lương thưởng, thiên vị là những thứ làm một đội mạnh tự suy.
• Thói quen dễ chịu. Phù Sai không thua vì một trận đánh mà vì nhiều năm dễ dãi. Doanh nghiệp đang dẫn đầu thị trường cũng hay thua theo cách đó.

Cách phòng thủ thực tế: có quy định rõ về quà tặng và khai báo xung đột lợi ích; quyết định lớn phải có hơn một người duyệt; và giữ bên mình ít nhất một người dám nói thẳng, như Ngũ Tử Tư. Phù Sai thua chính từ lúc ép người đó phải chết.

Hỏi đáp

Mỹ nhân kế là kế thứ mấy trong 36 kế?

Kế thứ 31, đứng đầu nhóm Bại chiến kế (kế 31 đến 36), cùng nhóm với Không thành kế, Phản gián kế, Khổ nhục kế, Liên hoàn kế và Tẩu vi thượng.

Nguyên văn “Binh cường giả, công kỳ tướng” nghĩa là gì?

Quân địch mạnh thì nhắm vào tướng của họ; tướng giỏi thì đánh vào tình cảm, ý chí. Khi tướng sa sút, quân sẽ rệu rã và thế địch tự suy.

Tây Thi có thật không?

Tên Tây Thi đã xuất hiện trong sách thời Chiến Quốc như một mỹ nhân nổi tiếng. Chuyện Tây Thi được dâng cho Phù Sai thì chủ yếu đến từ sách đời Đông Hán. Sử ký chỉ ghi Câu Tiễn đem mỹ nữ biếu quan nước Ngô, không nêu tên.

Điêu Thuyền có thật không?

Chính sử không có tên Điêu Thuyền. Tam quốc chí chỉ nhắc một thị tì vô danh của Đổng Trác có quan hệ với Lã Bố. Kế “dâng hai lần” là hư cấu của tiểu thuyết.

Nguồn tham khảo

• Tam thập lục kế, kế 31 Mỹ nhân kế: nguyên văn.
• Lục Thao, thiên Văn phạt.
• Tư Mã Thiên, Sử ký, Việt vương Câu Tiễn thế gia.
• Triệu Diệp, Ngô Việt Xuân Thu; Việt tuyệt thư.
• Trần Thọ, Tam quốc chí, Lã Bố truyện; La Quán Trung, Tam quốc diễn nghĩa.
• Kinh Dịch, quẻ Tiệm.