Thiết kế bảng hỏi khảo sát thang Likert: từ mô hình đến phiếu, 7 lỗi viết câu hỏi và cỡ mẫu

Đăng 16/11/2026 7 phút đọc PPNCKH
Mục lục

Phần lớn lỗi trong luận văn định lượng không nằm ở SPSS mà nằm ở bảng hỏi. Cronbach’s Alpha thấp, EFA ra biến “nhảy” sang nhân tố khác, hồi quy có hệ số trái dấu: rất nhiều lần nguyên nhân là một câu hỏi viết chưa chuẩn từ đầu. Khi dữ liệu đã thu xong, phần mềm không sửa được câu hỏi.

Bài này đi từ mô hình nghiên cứu đến một bảng hỏi dùng thang Likert, lấy ví dụ từ chính bộ dữ liệu mẫu về sự hài lòng công việc dùng trong các bài Cronbach’s Alpha, EFA và hồi quy bội. Cách làm này dùng được cho cả luận văn lẫn khảo sát người dùng của một doanh nghiệp.

Từ mô hình đến thang đo

Bảng hỏi bắt đầu từ mô hình, không bắt đầu từ trang Google Forms trống. Mỗi khái niệm trong mô hình (nhà nghiên cứu gọi là biến tiềm ẩn hay khái niệm nghiên cứu) cần một thang đo gồm nhiều câu hỏi (biến quan sát). Trong bộ dữ liệu mẫu:

Khái niệm Mã Số câu Vai trò
Lương thưởng LT1–LT4 4 Biến độc lập
Đồng nghiệp DN1–DN4 4 Biến độc lập
Cơ hội thăng tiến TT1–TT4 4 Biến độc lập
Hài lòng chung HLC1–HLC3 3 Biến phụ thuộc

Ba nguyên tắc khi xây thang đo:

  • Kế thừa trước, tự viết sau. Ưu tiên thang đo đã được kiểm định trong các nghiên cứu trước, ghi rõ nguồn. Hội đồng sẽ hỏi “thang đo này lấy từ đâu”.
  • Dịch cẩn thận. Thang đo tiếng Anh nên được dịch sang tiếng Việt rồi nhờ người khác dịch ngược lại tiếng Anh (back-translation) để so nghĩa. Một chữ dịch lệch có thể đổi cả ý câu.
  • Điều chỉnh cho bối cảnh, có bằng chứng. Thảo luận với vài chuyên gia hoặc phỏng vấn thử vài người trả lời, rồi ghi lại đã sửa câu nào, vì sao. Đây là phần “nghiên cứu định tính” hay “nghiên cứu sơ bộ” trong chương phương pháp.

Mỗi thang đo nên có ít nhất 3 câu. Lý do rất thực tế: khi chạy Cronbach’s Alpha hay EFA, thường có câu bị loại; thang đo chỉ còn 1–2 câu thì gần như không dùng được nữa.

Chọn thang Likert 5 hay 7 mức?

5 mức 7 mức
Ví dụ nhãn Hoàn toàn không đồng ý · Không đồng ý · Trung lập · Đồng ý · Hoàn toàn đồng ý Thêm “Hơi không đồng ý”, “Hơi đồng ý”
Ưu điểm Dễ hiểu, trả lời nhanh, phổ biến trong luận văn ở Việt Nam Phân biệt mức độ tinh hơn
Nên dùng khi Người trả lời đa dạng, trả lời trên điện thoại Thang đo gốc dùng 7 mức, người trả lời quen với khảo sát

Quy tắc quan trọng hơn cả số mức: giữ đúng số mức của thang đo gốc nếu có thể, ghi nhãn cho mọi mức (không chỉ hai đầu), và dùng một kiểu thang thống nhất cho cả bảng hỏi để người trả lời không phải đổi cách nghĩ giữa chừng.

Bảy lỗi viết câu hỏi hay gặp

Lỗi Câu chưa tốt Sửa lại
Hai ý trong một câu Thăng chức đi kèm tăng lương xứng đáng Tách thành hai câu, mỗi câu thuộc đúng một thang đo
Câu dẫn dắt Bạn có đồng ý rằng lương ở công ty quá thấp? Mức lương tương xứng với công sức tôi bỏ ra
Phủ định kép Tôi không phải là người không hài lòng với công việc Tôi hài lòng với công việc
Từ mơ hồ Tôi thường xuyên được khen thưởng Tôi được khen thưởng khi hoàn thành tốt công việc
Thuật ngữ Công ty có chính sách C&B cạnh tranh Chế độ lương thưởng của công ty tốt hơn các công ty cùng ngành
Hỏi điều người trả lời không biết Quỹ lương của công ty được phân bổ hợp lý Tôi hiểu cách công ty tính lương thưởng cho mình
Câu quá dài Câu hơn 25 chữ, nhiều mệnh đề Một câu, một ý, dưới khoảng 20 chữ

Lỗi đầu tiên để lại dấu vết rõ trong dữ liệu. Ở bài EFA, biến TT4 tải lên cả nhân tố Lương thưởng lẫn Thăng tiến và phải loại: người trả lời hiểu câu đó vừa như chuyện thăng tiến, vừa như chuyện thu nhập. Một câu gói hai ý như “Thăng chức đi kèm tăng lương xứng đáng” rất dễ gây ra hiện tượng tải chéo này.

Có nên dùng câu đảo chiều?

Câu đảo chiều là câu có nghĩa ngược với thang đo, ví dụ “Tôi thường muốn nghỉ việc” trong thang đo hài lòng. Mục đích là phát hiện người trả lời chọn bừa một cột. Nhược điểm: người đọc nhanh dễ hiểu nhầm, và câu đảo chiều hay làm Cronbach’s Alpha giảm nếu quên mã hoá ngược trước khi phân tích (với thang 5 mức: điểm mới = 6 − điểm cũ). Nếu dùng, chỉ dùng ít và ghi chú trong bảng mã hoá. Bài Cronbach’s Alpha có ví dụ chính câu này.

Bố cục một bảng hỏi

  1. Lời giới thiệu: ai thực hiện, mục đích, thời gian trả lời dự kiến, cam kết bảo mật và dùng dữ liệu cho mục đích nghiên cứu. Người trả lời đồng ý thì mới tiếp tục.
  2. Câu sàng lọc: loại người không thuộc đối tượng ngay từ đầu. Ví dụ: “Bạn có đang đi làm toàn thời gian không?”
  3. Các thang đo chính, mỗi khái niệm một khối. Đặt biến phụ thuộc (Hài lòng chung) sau các biến độc lập để câu trả lời trước không “mồi” cho câu sau quá rõ.
  4. Một câu kiểm tra mức độ chú ý (tuỳ chọn), ví dụ “Ở câu này, vui lòng chọn Đồng ý”. Người chọn khác có thể loại khi làm sạch dữ liệu.
  5. Thông tin cá nhân ở cuối: giới tính, nhóm tuổi, vị trí công việc. Hỏi theo khoảng (nhóm tuổi, nhóm thu nhập) thay vì số chính xác khi không thật cần.

Trên Google Forms, dạng câu hỏi Lưới trắc nghiệm (Multiple choice grid) trình bày một thang đo gọn trong một khối. Bật “Yêu cầu một câu trả lời cho mỗi hàng” để tránh bỏ trống. Trên điện thoại, lưới nhiều cột phải cuộn ngang; nếu phần lớn người trả lời dùng điện thoại, cân nhắc mỗi câu một câu hỏi riêng.

Cỡ mẫu cần bao nhiêu?

Hai quy tắc được trích nhiều nhất trong luận văn ở Việt Nam:

  • Cho EFA (Hair và cộng sự): tối thiểu 50, tốt hơn là từ 100 quan sát, và số quan sát gấp ít nhất 5 lần số biến quan sát (tốt hơn 10 lần). Với 15 biến quan sát như bộ dữ liệu mẫu: tối thiểu 75, tốt hơn 150.
  • Cho hồi quy bội (Tabachnick và Fidell): n ≥ 50 + 8m, với m là số biến độc lập. Với 3 biến độc lập: n ≥ 74.

Lấy con số lớn nhất trong các quy tắc áp dụng cho nghiên cứu của bạn, rồi cộng thêm 15–20% cho phiếu không hợp lệ bị loại khi làm sạch. Bộ dữ liệu mẫu có 250 quan sát, dư cho cả hai quy tắc.

Khảo sát thử trước khi phát chính thức

Gửi bảng hỏi cho khoảng 20–30 người thuộc đúng đối tượng trước khi phát rộng. Mục đích không chỉ là chạy thử Cronbach’s Alpha, mà là hỏi lại vài người: câu nào khó hiểu, câu nào trả lời phân vân, mất bao lâu để làm xong. Sửa một câu lúc này tốn năm phút; phát hiện sau khi đã thu 300 phiếu thì không sửa được nữa.

Khi dùng bảng hỏi cho khảo sát người dùng sản phẩm

Doanh nghiệp làm khảo sát khách hàng gặp đúng những lỗi trên, cộng thêm một lỗi riêng: hỏi khách muốn tính năng gì. “Bạn có muốn ứng dụng có thêm chức năng X không?” gần như luôn nhận được câu trả lời “có”, vì nói “có” không tốn gì. Câu hỏi tốt hơn hỏi về hành vi và khó khăn đã xảy ra: “Lần gần nhất bạn đặt hàng, bước nào mất nhiều thời gian nhất?” Bảng hỏi cho thấy khách nghĩ gì; muốn biết khách làm gì thì cần thêm dữ liệu sử dụng thật.

Hỏi đáp

Mỗi thang đo cần bao nhiêu câu hỏi?

Thường 3–6 câu. Ít nhất 3 câu để còn dùng được khi có câu bị loại sau Cronbach’s Alpha hoặc EFA.

Thang Likert 5 mức hay 7 mức tốt hơn?

Không có câu trả lời chung. Giữ đúng số mức của thang đo gốc nếu kế thừa; nếu tự xây, 5 mức dễ trả lời hơn, 7 mức phân biệt tinh hơn. Quan trọng là ghi nhãn mọi mức và thống nhất trong cả bảng hỏi.

Có được bỏ mức “Trung lập” không?

Được, nhưng khi đó người thật sự không có ý kiến bị ép chọn một phía. Phần lớn luận văn giữ mức giữa; nếu bỏ, cần giải thích lý do trong chương phương pháp.

Cỡ mẫu tối thiểu là bao nhiêu?

Theo các quy tắc thường dùng: EFA cần tối thiểu 5 lần số biến quan sát (tốt hơn 10 lần) và không dưới 50–100; hồi quy bội cần n ≥ 50 + 8 × số biến độc lập. Lấy con số lớn nhất và cộng dự phòng 15–20%.

Tài liệu tham khảo

  • Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., & Anderson, R. E. (2019). Multivariate Data Analysis (8th ed.). Cengage.
  • Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2013). Using Multivariate Statistics (6th ed.). Pearson.
  • Dillman, D. A., Smyth, J. D., & Christian, L. M. (2014). Internet, Phone, Mail, and Mixed-Mode Surveys: The Tailored Design Method (4th ed.). Wiley.
  • Brislin, R. W. (1970). Back-translation for cross-cultural research. Journal of Cross-Cultural Psychology, 1(3), 185–216.
What’s your Reaction?
+1
0
+1
0
+1
0
IVAN NGUYEN
Viết về phần mềm nghiên cứu, phân tích dữ liệu và làm việc trên Mac. Về tôi →

Để lại bình luận

Email của bạn không được công khai.