jamovi: phần mềm thống kê miễn phí thay SPSS, dùng tốt trên Mac (hướng dẫn cho người mới)

Nếu bạn cần chạy thống kê cho luận văn nhưng không có bản quyền SPSS, hoặc đang dùng Macbook và ngại cài SPSS, thì jamovi là lựa chọn đáng thử đầu tiên. Phần mềm này miễn phí, mã nguồn mở, giao diện bấm chuột giống SPSS, và làm được gần như mọi phân tích mà một luận văn định lượng cần.

Bài viết cho người chưa dùng jamovi bao giờ: cài đặt, nhập dữ liệu, rồi chạy thử hai phân tích quen thuộc là Cronbach’s Alpha và EFA trên chính bộ dữ liệu mẫu của các bài trước, để bạn so kết quả với SPSS.

jamovi là gì, có thật sự thay được SPSS?

jamovi là phần mềm thống kê xây dựng trên ngôn ngữ R. Bạn không cần biết R: mọi thứ làm bằng menu và ô tick như SPSS. Điểm khác dễ thấy nhất là kết quả cập nhật ngay khi bạn đổi lựa chọn, không phải bấm OK rồi chờ bảng mới hiện ra bên dưới.

So sánh nhanh cho nhu cầu luận văn:

Điểm cần cân nhắc: một số giảng viên quen đọc bảng kết quả SPSS. Nếu dùng jamovi, bạn nên hỏi trước, và ghi rõ trong chương phương pháp rằng dữ liệu được phân tích bằng jamovi.

Cài jamovi trên Mac và Windows

1. Vào trang chính thức jamovi.org, chọn Download.
2. Chọn bản cho hệ điều hành của bạn. Với Mac, chọn đúng loại chip nếu trang hỏi (Apple Silicon cho M1 trở về sau, Intel cho máy cũ hơn).
3. Mac: mở file .dmg, kéo jamovi vào thư mục Applications. Windows: chạy file cài đặt như phần mềm bình thường.
4. Mở jamovi. Lần đầu có thể chậm hơn một chút.

Chỉ tải từ jamovi.org. Phần mềm vốn miễn phí, nên không có lý do gì phải tải từ các trang trung gian. Các trang đó có thể gói kèm phần mềm lạ.

Không muốn cài? jamovi có bản chạy trên trình duyệt (jamovi Cloud). Gói khách miễn phí đủ để thử, nhưng có giới hạn về thời lượng phiên làm việc và cỡ dữ liệu, và có thể phải xếp hàng chờ. Làm luận văn thì nên cài bản máy cho chắc.

Nhập dữ liệu

Bấm biểu tượng menu (ba gạch) ở góc trên bên trái, chọn Open, rồi chọn file. jamovi mở trực tiếp file .csv, file .sav của SPSS, và file của SAS, Stata. Khi mở file .sav, jamovi chỉ lấy dữ liệu, không lấy kết quả phân tích cũ, nên bạn phải chạy lại phân tích.

Sau khi mở, kiểm tra loại biến ở tab Data (bấm đúp vào tên cột). Các câu Likert nên để kiểu số (Continuous) để chạy được Alpha và EFA. jamovi đoán loại biến khá đúng với file .csv, nhưng nên xem lại một lượt.

Thử ngay: Cronbach’s Alpha trong jamovi

Tải file dữ liệu mẫu Cronbach (.csv), mở trong jamovi, rồi:

1. Tab Analyses → Factor → Reliability Analysis.
2. Đưa HL1 đến HL5 vào ô Items.
3. Ở phần thống kê theo biến (Item Statistics), tick Cronbach’s α (if item is dropped) và Item-rest correlation.

Bạn sẽ thấy α = 0,737, đúng như kết quả SPSS trong bài Cronbach’s Alpha. Cột item-rest correlation của jamovi chính là cột Corrected Item-Total Correlation của SPSS: HL5 chỉ có 0,002, và nếu bỏ HL5 thì α tăng lên 0,856. Hai phần mềm cho cùng con số vì cùng một công thức.

Ngoài α, jamovi còn tính được hệ số McDonald’s ω chỉ bằng một ô tick. Đây là chỉ số độ tin cậy ngày càng được khuyến nghị dùng song song với α, và SPSS bản cũ không có sẵn.

EFA trong jamovi: chú ý mặc định khác SPSS

Với file dữ liệu mẫu EFA, vào Analyses → Factor. Ở đây có hai lựa chọn dễ nhầm:

• Exploratory Factor Analysis: mặc định dùng phép trích Minimum residual, phép xoay Oblimin, và chọn số nhân tố bằng parallel analysis. Đây là các mặc định được giới phương pháp đánh giá cao, nhưng khác hẳn cách làm phổ biến trong luận văn ở Việt Nam, nên số liệu sẽ không giống bài hướng dẫn SPSS.
• Principal Component Analysis: nếu muốn ra kết quả giống SPSS với Principal components + Varimax, dùng mục này, đặt phép xoay là Varimax và chọn số thành phần dựa trên eigenvalue (lớn hơn 1).

Nhớ tick thêm KMO measure of sampling adequacy và Bartlett’s test of sphericity ở phần kiểm tra giả định, vì các bảng này mặc định không hiện. Với cách thiết lập thứ hai, bạn sẽ thấy lại KMO = 0,818, ba thành phần giải thích 66,069% phương sai, và biến TT4 tải chéo, như trong bài EFA.

Phương pháp nào đúng hơn là chuyện phải thống nhất với giảng viên hướng dẫn. Điều quan trọng là ghi đúng phương pháp đã dùng vào luận văn.

Đưa kết quả vào luận văn

• Bấm chuột phải vào một bảng, chọn Copy, rồi dán vào Word. Bảng giữ nguyên định dạng.
• Muốn lưu toàn bộ kết quả: menu → Export, chọn PDF hoặc HTML.
• Lưu công việc dưới dạng file .omv. File này giữ cả dữ liệu lẫn mọi phân tích, mở lại là thấy đúng như lúc lưu. Tiện khi giảng viên yêu cầu chỉnh sửa.
• Trích dẫn: jamovi đề nghị người dùng trích dẫn phần mềm. Mẫu trích dẫn có trên trang About của jamovi.org, ghi kèm số phiên bản bạn dùng.

Khi nào vẫn nên dùng SPSS?

• Khoa hoặc giảng viên bắt buộc dùng SPSS, hoặc yêu cầu nộp file .sav và output SPSS.
• Bạn cần một thủ tục chỉ có trong SPSS hoặc một macro quen thuộc như PROCESS (jamovi có module riêng cho phân tích trung gian, điều tiết, nhưng kết quả trình bày khác).
• Trường đã cấp license miễn phí. Khi đó cứ dùng SPSS cho quen với tài liệu hướng dẫn. Các cách lấy SPSS hợp pháp có trong bài tải SPSS cho Macbook.

Hỏi đáp

jamovi có miễn phí thật không?

Có. Bản cài trên máy (Desktop) miễn phí và mã nguồn mở. Chỉ bản đám mây có thêm gói trả phí cho người cần dùng lâu hoặc dữ liệu lớn.

jamovi có chạy trên Macbook chip M không?

Có. jamovi có bản cho macOS; tải đúng bản theo chip của máy từ trang chính thức.

Kết quả jamovi có khác SPSS không?

Với cùng phương pháp, kết quả giống nhau, ví dụ Cronbach’s Alpha ở trên. Khác biệt thường do mặc định khác nhau, rõ nhất là ở EFA. Hãy kiểm tra phương pháp trích và phép xoay trước khi so.

jamovi có làm được CFA không?

Có, ngay trong menu Factor, không cần cài thêm. Đây là lợi thế so với SPSS, vốn phải dùng thêm AMOS.

Nguồn tham khảo

• The jamovi project, jamovi.org: trang chủ, FAQ, trang Cloud.
• Tài liệu gói R jmv (hàm efa): các mặc định của Exploratory Factor Analysis.