Tam Tự Kinh bài 2: Tích Mạnh mẫu, trạch lân xử — nguyên văn, giải nghĩa, điển tích

Tiếp theo Tam Tự Kinh bài 1 (Nhân chi sơ, tính bổn thiện) — nói rằng bản tính người vốn gần nhau, khác nhau là do học và tập — bài 2 đưa ra hai tấm gương cụ thể về việc dạy con: bà mẹ của Mạnh Tử và ông Đậu Yên Sơn.

Nguyên văn Tam Tự Kinh bài 2

Ý chung: nuôi dạy con cần hai thứ — môi trường tốt (mẹ Mạnh Tử chọn nơi ở) và phép tắc nhất quán (ông Đậu dạy con có khuôn phép). Thiếu một trong hai, bản tính tốt ban đầu mà bài 1 nói tới dễ bị “tập” theo hướng khác.

Tích Mạnh mẫu, trạch lân xử — mẹ Mạnh Tử ba lần dời nhà

Chuyện được chép trong Liệt nữ truyện của Lưu Hướng (đời Tây Hán), quen gọi là “Mạnh mẫu tam thiên” — mẹ Mạnh Tử ba lần dời nhà:

1. Nhà đầu tiên ở gần nghĩa địa. Cậu bé Mạnh Tử bắt chước người ta, chơi trò đào huyệt, chôn cất. Bà thấy nơi này không hợp để nuôi con, liền dọn đi.
2. Nhà thứ hai ở gần chợ. Mạnh Tử lại bắt chước người buôn bán, rao hàng, mặc cả. Bà lại dọn đi.
3. Nhà thứ ba ở cạnh trường học. Mạnh Tử bắt chước học trò, tập lễ nghĩa, đọc sách. Bà nói đây mới là nơi nên ở, và ở lại.

Câu chuyện nối thẳng với ý của bài 1: “Tính tương cận, tập tương viễn” — trẻ nhỏ học theo những gì nhìn thấy mỗi ngày, nên chọn môi trường sống là chọn cả thứ con sẽ “tập”.

Tử bất học, đoạn cơ trữ — tấm vải bị cắt đứt

Cũng theo Liệt nữ truyện: khi đã lớn và đi học xa, có lần Mạnh Tử bỏ học về nhà. Mẹ đang dệt vải, hỏi việc học thế nào; thấy con bỏ dở, bà cầm dao cắt đứt tấm vải đang dệt trên khung cửi. Bà giải thích: việc học bỏ dở giữa chừng cũng như tấm vải bị cắt ngang — công dệt trước đó thành vô ích, không còn dùng được vào việc gì.

Mạnh Tử từ đó chuyên tâm học hành, về sau trở thành bậc đại nho, được người đời tôn là “Á thánh”, chỉ sau Khổng Tử. Hình ảnh này cũng nối với câu cuối bài 1: “Giáo chi đạo, quý dĩ chuyên” — đạo dạy học quý ở sự chuyên tâm.

Đậu Yên Sơn, hữu nghĩa phương — người cha dạy năm con thành tài

Đậu Yên Sơn là Đậu Vũ Quân (竇禹鈞; có sách chép 竇禹均), sống thời Ngũ Đại (thường ghi là đời Hậu Tấn; có tài liệu nói ông sinh cuối đời Đường, mất đời Hậu Chu). Quê ông thuộc đất Yên nên người đời gọi là Đậu Yên Sơn.

Theo các bản chú giải Tam Tự Kinh, ông dạy con theo khuôn phép nghiêm cẩn, đề cao đạo đức và việc học. Kết quả: cả năm người con đều đỗ đạt, nổi danh một thời — câu chuyện thường được xem là gốc của thành ngữ “Ngũ tử đăng khoa” (năm con đều đỗ đạt). Chi tiết về cuộc đời ông mỗi nguồn ghi một khác; điều các bản chú giải thống nhất là ý “nghĩa phương”: dạy con phải có phương pháp đúng và nhất quán, không phải chỉ thương hay chỉ nghiêm.

Bài học hôm nay

• Môi trường dạy nhiều hơn lời nói. Điều mẹ Mạnh Tử làm không phải giảng giải, mà là đổi thứ con nhìn thấy mỗi ngày. Với người đi làm cũng vậy: muốn đội nhóm học tập, hãy xây môi trường mà ở đó việc học là bình thường.
• Bỏ dở là mất cả phần đã làm. Tấm vải bị cắt ngang không phải “dệt được một nửa” — nó thành vô dụng. Nhiều việc học (một ngoại ngữ, một chứng chỉ, một luận văn) giống hệt như thế.
• Phép tắc nhất quán thắng cảm hứng nhất thời. “Nghĩa phương” của ông Đậu là một cách làm đều đặn, không phải một bài giảng hay. Kết quả đến từ sự nhất quán qua nhiều năm.

Hỏi đáp

“Tích Mạnh mẫu, trạch lân xử” nghĩa là gì?

“Ngày xưa mẹ Mạnh Tử chọn láng giềng mà ở” — nhắc chuyện bà ba lần dời nhà để con lớn lên gần trường học, môi trường tốt cho việc học.

“Mạnh mẫu tam thiên” là gì?

Là “mẹ Mạnh Tử ba lần dời nhà”: từ gần nghĩa địa, đến gần chợ, rồi đến cạnh trường học. Chuyện chép trong Liệt nữ truyện của Lưu Hướng.

Đậu Yên Sơn là ai?

Là Đậu Vũ Quân, người thời Ngũ Đại, quê đất Yên; nổi tiếng vì dạy năm người con đều đỗ đạt.

Tam Tự Kinh do ai viết?

Theo thuyết phổ biến là Vương Ứng Lân đời Tống; cũng có thuyết cho là Khu Quát Tử. Sách viết theo thể ba chữ một câu, dễ thuộc, dùng dạy trẻ nhỏ suốt nhiều thế kỷ.

Nguồn tham khảo

• Tam Tự Kinh — nguyên văn chữ Hán.
• Lưu Hướng, Liệt nữ truyện — chuyện mẹ Mạnh Tử.
• Các bản chú giải Tam Tự Kinh về Đậu Vũ Quân (Đậu Yên Sơn).