Tam Tự Kinh bài 3: Dưỡng bất giáo, phụ chi quá – nguyên văn, giải nghĩa từng câu

Hai bài trước kể chuyện những người dạy con giỏi: bài 1 nói bản tính người vốn tốt và gần nhau, bài 2 kể chuyện mẹ Mạnh Tử và ông Đậu Yên Sơn. Bài 3 chuyển sang giọng nói thẳng: nếu việc dạy và học không thành thì lỗi của ai.

Nguyên văn Tam Tự Kinh bài 3

Tám câu chia trách nhiệm cho ba người theo thứ tự: cha mẹ, thầy, và chính người học.

Dưỡng bất giáo, phụ chi quá: nuôi mà không dạy

Câu này có lẽ là câu được trích nhiều nhất trong cả Tam Tự Kinh. “Dưỡng” là nuôi: cho ăn, cho mặc, cho đi học. “Giáo” là dạy: dạy cách cư xử, cách sống, cách làm người. Câu sách nói rằng lo đủ phần nuôi mà bỏ phần dạy thì người làm cha chưa làm tròn việc.

Sách viết “phụ” (cha) theo quan niệm thời trước, khi người cha chịu trách nhiệm chính về giáo dục trong gia đình. Đọc theo nghĩa ngày nay, đó là trách nhiệm của cha mẹ nói chung. Điều đáng chú ý là thứ tự: sách đặt trách nhiệm của gia đình trước nhà trường. Đây cũng là tinh thần của bài 2, nơi người mẹ chọn nơi ở và người cha giữ “nghĩa phương”.

Giáo bất nghiêm, sư chi đọa: dạy mà không nghiêm

“Nghiêm” ở đây dễ bị hiểu thành nghiêm khắc, đánh mắng. Hiểu sát hơn là nghiêm túc và nghiêm cẩn: dạy có yêu cầu rõ, có kiểm tra, không dễ dãi cho qua. Thầy dạy qua loa, học trò làm sai không sửa, thì sách gọi đó là “đọa”, tức lười biếng, chểnh mảng.

Câu này đặt lên người thầy một đòi hỏi khá cao: không đổ hết cho học trò kém, mà tự hỏi mình đã dạy đến nơi đến chốn chưa.

Tử bất học, phi sở nghi: con không học là không nên

Sau cha mẹ và thầy, đến lượt người học. Cha mẹ có dạy, thầy có nghiêm, nhưng nếu chính mình không chịu học thì cũng không ai học thay được. “Phi sở nghi” nghĩa là “không phải điều nên làm”: một cách nói nhẹ nhàng nhưng dứt khoát.

Ấu bất học, lão hà vi: nhỏ không học, già làm gì?

Câu kết nói về thời gian. Tuổi nhỏ là lúc học dễ nhất, có nhiều thời gian nhất, ít gánh nặng nhất. Bỏ phí quãng đó, về già muốn làm gì cũng khó. Ý này giống câu thơ nhạc phủ đời Hán trong bài Trường ca hành: “Thiếu tráng bất nỗ lực, lão đại đồ thương bi” (trẻ không cố gắng, già chỉ còn buồn thương).

Thú vị là chính Tam Tự Kinh, ở các đoạn sau, lại kể chuyện những người học muộn mà vẫn thành công: Tô Tuân (Tô Lão Tuyền) đến 27 tuổi mới bắt đầu chăm chỉ đọc sách, sau thành đại văn hào; Lương Hạo đến tuổi rất cao mới đỗ đầu khoa thi. Vậy “ấu bất học, lão hà vi” không có nghĩa là lớn rồi thì hết cơ hội. Nó nhắc rằng học sớm thì dễ hơn, và ai đã lỡ thì phải bỏ công gấp nhiều lần.

Bài học hôm nay

• Nuôi và dạy là hai việc khác nhau. Cho con học trường tốt, học thêm nhiều môn là “dưỡng”. Dạy con cách đối xử với người khác, cách tự chịu trách nhiệm là “giáo”, và việc này không giao hết cho trường được.
• Người dẫn dắt chịu trách nhiệm về chất lượng dạy. Với người làm quản lý, “giáo bất nghiêm, sư chi đọa” áp dụng nguyên vẹn: nhân viên mới làm sai mãi một lỗi thì một phần là do người hướng dẫn chưa đặt yêu cầu và chưa sửa đến nơi.
• Không ai học thay mình. Môi trường tốt và người thầy giỏi chỉ mở cửa; bước vào hay không là việc của người học.
• Học lúc còn dễ. Một ngoại ngữ, một kỹ năng phân tích dữ liệu, học năm 20 tuổi luôn nhẹ hơn năm 40. Nhưng nếu đã 40, vẫn còn Tô Lão Tuyền làm gương.

Hỏi đáp

“Dưỡng bất giáo, phụ chi quá” nghĩa là gì?

Nuôi con mà không dạy dỗ là lỗi của người cha. Ngày nay hiểu là trách nhiệm dạy con trước hết thuộc về cha mẹ.

“Giáo bất nghiêm, sư chi đọa” nghĩa là gì?

Dạy mà không nghiêm túc, không đến nơi đến chốn là do thầy lười biếng, chểnh mảng.

“Ấu bất học, lão hà vi” có nghĩa là lớn tuổi thì không học được nữa?

Không. Câu này nhấn mạnh tuổi nhỏ là lúc học thuận lợi nhất. Chính Tam Tự Kinh về sau còn kể gương những người học muộn mà thành tài như Tô Tuân.

Bài 3 nối tiếp đoạn nào của bài 2?

Bài 2 kết thúc ở “Giáo ngũ tử, danh câu dương” (ông Đậu Yên Sơn dạy năm con đều nổi danh). Bài 3 bắt đầu từ “Dưỡng bất giáo, phụ chi quá”.

Nguồn tham khảo

• Tam Tự Kinh: nguyên văn chữ Hán.
• Nhạc phủ đời Hán, Trường ca hành.