Tá đao sát nhân là gì? Kế thứ 3 trong 36 kế: mượn dao giết người, từ nước Cối đến Quan Vũ mất Kinh Châu

Mùa thu năm 219, Quan Vũ vây Phàn Thành. Nước sông Hán dâng cao nhấn chìm bảy đạo quân của Vu Cấm, quân Nguỵ thua liên tiếp, Tào Tháo đã tính đến chuyện dời đô khỏi đất Hứa để tránh mũi nhọn của Quan Vũ. Vậy mà chỉ vài tháng sau, Quan Vũ mất Kinh Châu và bị bắt. Người ra tay không phải quân Nguỵ, mà là Tôn Quyền, đồng minh của chính Lưu Bị. Đó là ví dụ được dẫn cho Tá đao sát nhân (mượn dao giết người), kế thứ 3 trong 36 kế.

Kế thuộc nhóm Thắng chiến kế (kế 1 đến 6), đứng ngay sau Vây Nguỵ cứu Triệu. Kế 2 đánh vào chỗ trống của địch, còn kế 3 thì không tự ra tay mà để người khác ra tay thay mình. Xem vị trí của kế trong danh sách đầy đủ 36 kế.

Nguyên văn Tá đao sát nhân

敵已明，友未定，引友殺敵，不自出力，以損推演。

Địch dĩ minh, hữu vị định, dẫn hữu sát địch, bất tự xuất lực, dĩ Tổn suy diễn.

Quẻ Tổn nói về việc bớt chỗ này để thêm chỗ kia. Các bản chú giải thường hiểu câu cuối như sau: trong cuộc này phải có bên chịu hao tổn, và kế sách khiến phần hao tổn ấy rơi vào người khác chứ không rơi vào mình.

Lời bàn: Trịnh Hoàn công và những cái tên chôn ngoài cổng thành

Án ngữ (lời bàn) của sách giải thích: khi kẻ địch đã lộ mặt, mà có một thế lực khác đang lớn lên và muốn làm gì đó, thì nên mượn sức thế lực ấy để phá địch. Ví dụ đầu tiên lấy từ Hàn Phi Tử.

Trịnh Hoàn công muốn đánh úp nước Cối. Trước hết ông dò hỏi tên tuổi những người hào kiệt, bề tôi giỏi, người mưu trí và người quả cảm của Cối, ghi lại đầy đủ. Ông chọn những thửa ruộng tốt của Cối, viết như thể hứa đem ruộng ấy thưởng cho họ, kèm cả chức tước. Rồi ông lập đàn ngoài cổng thành, chôn văn thư xuống, bôi máu gà máu lợn như một lễ ăn thề. Vua Cối thấy vậy tưởng trong triều có kẻ làm phản, liền giết sạch các bề tôi giỏi. Hoàn công đem quân đánh, lấy được nước Cối.

Trịnh Hoàn công không giết ai cả. Con dao ông mượn là chính vua Cối.

Hàn Phi kể chuyện này để cảnh báo, không phải để dạy mưu. Trong thiên Nội trữ thuyết hạ, Hàn Phi xếp nó vào loại nguy cơ mà bậc vua chúa phải đề phòng: nước địch nhúng tay vào việc mình dùng ai, bỏ ai. Bài học Hàn Phi muốn nói nằm ở phía vua Cối. Cũng nên biết, theo nhiều sử liệu khác, việc nước Trịnh chiếm đất Cối diễn ra vào đời con của Hoàn công là Trịnh Vũ công. Vì vậy câu chuyện nên đọc như một ngụ ngôn về thủ đoạn hơn là một ghi chép chính xác.

Tư Mã Ý, Tưởng Tế và con dao mang tên Tôn Quyền

Ví dụ thứ hai là trận Phàn Thành. Án ngữ dẫn theo Trường đoản kinh, sách đời Đường; ghi chép gốc nằm trong Tam quốc chí, ở truyện Quan Vũ và truyện Tưởng Tế.

Khi Tào Tháo bàn chuyện dời đô, Tư Mã Ý và Tưởng Tế can lại. Theo Tam quốc chí, hai người cho rằng Vu Cấm thua vì nước lũ chứ không phải thua trận, chưa hại gì tới đại cục. Lưu Bị và Tôn Quyền thì bề ngoài thân, bên trong xa cách; Quan Vũ đắc chí là điều Tôn Quyền không muốn. Chỉ cần sai người khuyên Tôn Quyền đánh vào sau lưng Quan Vũ, hứa cắt đất Giang Nam phong cho Quyền, thì vòng vây Phàn Thành tự khắc được gỡ.

Tào Tháo làm theo. Tôn Quyền đem quân đánh úp Công An và Giang Lăng, căn cứ của Quan Vũ ở Kinh Châu. Quan Vũ mất chỗ dựa, quân tan rã, bị quân Ngô bắt và giết vào cuối năm đó.

Chi tiết đáng chú ý là vế “hữu vị định” (thái độ của bên thứ ba chưa ngã ngũ). Tôn Quyền là đồng minh của Lưu Bị trên danh nghĩa, nhưng quan hệ đã rạn từ trước. Tam quốc chí chép rằng Tôn Quyền từng sai sứ sang hỏi con gái Quan Vũ cho con trai mình, Quan Vũ mắng nhục sứ giả và không gả, khiến Tôn Quyền rất giận. Tư Mã Ý không cần tạo ra mâu thuẫn. Ông chỉ nhìn ra mâu thuẫn có sẵn và đưa cho Tôn Quyền một lý do để ra tay.

Tá đao sát nhân khác Cách ngạn quan hoả thế nào?

Bài học hôm nay: đừng để mình thành con dao, cũng đừng trao dao cho người khác

Đây là một kế khá tối, và cả hai câu chuyện trong lời bàn đều kết thúc bằng cái chết của những người không đáng chết. Đọc theo tinh thần của Hàn Phi, giá trị lớn nhất của kế này là giúp mình nhận ra khi có người đang mượn tay mình.

• Kiểm chứng trước khi xử. Vua Cối giết bề tôi giỏi chỉ vì mấy tờ văn thư chôn ngoài cổng thành. Ở công ty, một tin nhắn nặc danh hay một lời “nghe nói” về đồng nghiệp cũng có thể là con dao người khác đưa cho mình. Câu hỏi nên đặt ra: ai được lợi nếu mình tin chuyện này và hành động ngay?
• Giữ quan hệ với đối tác. Quan Vũ thua không chỉ vì Tư Mã Ý giỏi, mà vì chính ông đã làm rạn quan hệ với đồng minh. Một đối tác bị đối xử tệ là một con dao sẵn sàng cho đối thủ mượn. Trong kinh doanh, nhà cung cấp, đại lý, nhân viên cũ đều có thể trở thành “hữu vị định”.
• Mượn sức chính đáng khác mượn dao. Hợp tác với đối tác để cùng mở thị trường, cùng chia lợi, là chuyện bình thường. Ranh giới nằm ở chỗ: có ai bị lừa để gánh thiệt hại thay mình hay không. Tá đao sát nhân luôn có một người như thế.

Hỏi đáp

Tá đao sát nhân là kế thứ mấy trong 36 kế?

Kế thứ 3, thuộc nhóm Thắng chiến kế (kế 1 đến 6).

Tá đao sát nhân nghĩa là gì?

Nghĩa đen là “mượn dao giết người”. Nghĩa của kế: khi kẻ địch đã rõ mà một bên thứ ba còn chưa ngã ngũ, thì dẫn bên ấy ra tay diệt địch, mình không phải bỏ sức.

Ai bày kế để Tôn Quyền đánh Quan Vũ?

Theo Tam quốc chí, đó là Tư Mã Ý và Tưởng Tế. Hai người khuyên Tào Tháo đừng dời đô mà sai người thuyết phục Tôn Quyền đánh sau lưng Quan Vũ.

Chuyện Trịnh Hoàn công đánh nước Cối chép ở đâu?

Trong Hàn Phi Tử, thiên Nội trữ thuyết hạ. Hàn Phi dùng nó làm ví dụ về nguy cơ nước địch can thiệp vào việc vua dùng người.

Nguồn tham khảo

• Tam thập lục kế, kế 3 Tá đao sát nhân: nguyên văn và án ngữ (bản Wikisource tiếng Trung).
• Hàn Phi Tử, thiên Nội trữ thuyết hạ (Lục vi).
• Trần Thọ, Tam quốc chí, quyển 14 (Tưởng Tế truyện) và quyển 36 (Quan Vũ truyện); Triệu Nhuy, Trường đoản kinh, quyển 9.
• Kinh Dịch, quẻ Tổn.