Binh pháp Tôn Tử và 36 kế khác nhau thế nào? Hai bộ sách, hai thời đại, hai cách nghĩ
Mục lục
Nhiều người gộp Binh pháp Tôn Tử và 36 kế làm một, như thể 36 kế là phần “mưu mẹo” của Tôn Tử. Thực ra đây là hai bộ sách khác nhau về tác giả, thời đại, hình thức và cả tư tưởng. Tóm gọn trong một câu: Tôn Tử là sách lý luận về chiến tranh, còn 36 kế là bộ sưu tập thủ thuật cho từng tình huống.
Bảng so sánh nhanh
| Binh pháp Tôn Tử | Tam thập lục kế (36 kế) | |
|---|---|---|
| Tác giả | Truyền thống gán cho Tôn Vũ | Khuyết danh |
| Thời đại | Cuối Xuân Thu theo truyền thống; thời điểm văn bản hiện hành hoàn chỉnh còn tranh luận | Biên soạn muộn, thường cho là khoảng cuối Minh đầu Thanh |
| Hình thức | 13 thiên, văn xuôi suy luận | 36 kế chia 6 nhóm; mỗi kế gồm nguyên văn ngắn và lời bàn (án ngữ) dẫn điển tích |
| Nội dung | Nguyên lý: đánh giá, chi phí chiến tranh, thế, hư thực, dùng gián | Thủ thuật: giương đông đánh tây, mượn dao giết người, bỏ chạy |
| Trọng tâm | Thận trọng, chuẩn bị, thắng mà ít phải đánh | Mưu mẹo cho tình huống cụ thể, có cả kế gian trá |
| Cách dùng | Học cách nghĩ | Tra tên kế để nhận ra tình huống |
Tác giả và thời đại
Binh pháp Tôn Tử
Theo Sử ký của Tư Mã Thiên, Tôn Vũ là người nước Tề, đem 13 thiên binh pháp dâng cho Ngô vương Hạp Lư. Sau đó ông được thử luyện binh bằng cung nữ, rồi làm tướng và góp sức đánh nước Sở mạnh. Đó là truyền thống mà đa số sách giới thiệu dùng.
Câu hỏi “Tôn Vũ và Tôn Tẫn có phải một người, một sách?” từng gây tranh cãi nhiều thế kỷ. Năm 1972, ở Ngân Tước Sơn (Lâm Nghi, Sơn Đông), người ta tìm thấy thẻ tre chép cả Tôn Tử binh pháp lẫn Tôn Tẫn binh pháp. Hai sách tồn tại riêng, nên đây là hai người. Theo Sử ký, Tôn Tẫn sống hơn trăm năm sau Tôn Vũ và là hậu duệ của ông. Tôn Tẫn chính là người bày ra Vây Nguỵ cứu Triệu.
Tam thập lục kế
Không ai biết tác giả. Cụm “ba mươi sáu sách” xuất hiện sớm nhất trong Nam Tề thư, trong câu của tướng Vương Kính Tắc nói về Đàn Đạo Tế: “Đàn công tam thập lục sách, tẩu thị thượng kế”. Đó chỉ là một câu nói. Cuốn sách có đủ 36 kế mà ta đọc ngày nay thường được cho là biên soạn muộn hơn nhiều, khoảng cuối Minh đầu Thanh, được in lại năm 1941; các nguồn chép khác nhau về nơi tìm thấy bản đó. Có người gán sách cho Tôn Tử hay Gia Cát Lượng, nhưng giới sử học không chấp nhận. Chi tiết xem Tẩu vi thượng sách.
Hai cách nghĩ về chiến tranh
Chương đầu của Tôn Tử mở bằng câu: 兵者,國之大事 (binh giả quốc chi đại sự), nghĩa là việc quân là việc lớn của quốc gia. Từ đó cả sách xoay quanh sự thận trọng:
- Thắng mà không phải đánh. 不戰而屈人之兵,善之善者也: không đánh mà khuất phục được quân địch là cao nhất trong những điều cao. Thứ tự các cách thắng là 上兵伐謀 (thượng binh phạt mưu), tức lấy mưu làm thượng sách, rồi đến ngoại giao, đến đánh quân, cuối cùng mới là đánh thành.
- Chiến tranh tốn kém. 兵貴勝,不貴久: binh quý ở thắng nhanh, không quý ở kéo dài.
- Biết lượng sức. 不若則能避之: lực lượng không bằng thì biết tránh.
Tôn Tử cũng nói thẳng 兵者,詭道也 (binh giả quỷ đạo dã): việc binh là đạo lừa dối. Vì vậy sẽ là sai nếu coi Tôn Tử chỉ là sách của người hiền lành. Nhưng lừa dối trong Tôn Tử là một phần của hệ thống lớn hơn: đánh giá trước, tính chi phí, giữ thế chủ động.
36 kế đi theo hướng khác. Mỗi kế là một tình huống kèm một cách xử lý, có tên gọi dễ nhớ: bị nhiều bên vây thì “hỗn thuỷ mạc ngư”, kẻ địch lộ mặt mà bên thứ ba chưa ngã ngũ thì “tá đao sát nhân”, thế thua thì “tẩu vi thượng”. Nhiều kế mang màu mưu mẹo: mỹ nhân kế, phản gián kế, khổ nhục kế.
Chỗ hai bộ sách gặp nhau
- Kế 4 Dĩ dật đãi lao trích thẳng thiên Hư thực của Tôn Tử: 凡先處戰地而待敵者佚,後處戰地而趨戰者勞,故善戰者,致人而不致於人 (ai đến chiến địa trước để đợi địch thì nhàn, đến sau mà vội đánh thì mệt; người giỏi đánh thì điều khiển người, không bị người điều khiển).
- Kế 2 Vây Nguỵ cứu Triệu là trận của Tôn Tẫn, hậu duệ của Tôn Vũ.
- Kế 36 Tẩu vi thượng sách cùng tinh thần với câu 不若則能避之 của Tôn Tử: khi lực không bằng thì tránh. Khác nhau ở chỗ Tôn Tử nói như một nguyên lý trong tính toán lực lượng, còn 36 kế đặt nó thành một “kế” có tên.
Nên đọc cái nào trước?
- Muốn hiểu cách suy nghĩ về cạnh tranh và chiến lược: đọc Tôn Tử trước. Mỗi thiên là một câu hỏi để tự đặt cho mình khi ra quyết định.
- Muốn có tên gọi để nhận ra tình huống: đọc 36 kế. Xem danh sách đầy đủ 36 kế theo thứ tự.
- Trong kinh doanh: Tôn Tử hợp với cấp chiến lược (có nên vào cuộc, tính chi phí, chọn thời điểm); 36 kế hợp với cấp chiến thuật (xử lý một đối thủ, một thương vụ, một cuộc đàm phán cụ thể). Đây là cách phân chia gợi ý của mình, không phải của sách.
Blog này có chuỗi bài về cả hai: các bài 36 kế, và chuỗi Binh pháp Tôn Tử 13 thiên đi từng thiên một (đang đăng dần).
Hỏi đáp
36 kế có phải của Tôn Tử không?
Không. 36 kế khuyết danh và được biên soạn muộn hơn Tôn Tử rất nhiều.
Binh pháp Tôn Tử có bao nhiêu thiên?
13 thiên: Kế, Tác chiến, Mưu công, Hình, Thế, Hư thực, Quân tranh, Cửu biến, Hành quân, Địa hình, Cửu địa, Hoả công, Dụng gián.
Trong Tôn Tử có 36 kế không?
Không. Tôn Tử trình bày nguyên lý theo 13 thiên, không chia thành 36 kế. Chỉ có một vài ý chung, ví dụ ý “tránh khi lực không bằng” và lời bàn của kế 4 trích Tôn Tử.
Tôn Vũ và Tôn Tẫn khác nhau thế nào?
Tôn Vũ là tác giả truyền thống của Binh pháp Tôn Tử, sống vào thời Xuân Thu. Tôn Tẫn sống vào thời Chiến Quốc, hơn trăm năm sau theo Sử ký, và có sách binh pháp riêng, chỉ được tìm lại qua thẻ tre năm 1972.
Nguồn tham khảo
- Tôn Vũ, Tôn Tử binh pháp: các thiên Kế, Tác chiến, Mưu công, Hư thực (bản Wikisource, đối chiếu với Thập nhất gia chú Tôn Tử).
- Tư Mã Thiên, Sử ký, quyển 65, Tôn Tử Ngô Khởi liệt truyện.
- Tam thập lục kế (bản Wikisource); Nam Tề thư, quyển 26, Vương Kính Tắc truyện.
- Thẻ tre Ngân Tước Sơn (1972): Tôn Tử binh pháp và Tôn Tẫn binh pháp.