Tẩu vi thượng sách: kế thứ 36 và câu chuyện thật đằng sau “36 kế, chạy là thượng sách”
Mục lục
Câu “ba mươi sáu kế, chạy là thượng sách” quen đến mức nhiều người dùng nó để đùa. Ít ai để ý rằng chính câu nói này là nơi cái tên “36 kế” xuất hiện lần đầu, sớm hơn cuốn sách Tam thập lục kế hơn một nghìn năm. Và “chạy” ở đây không phải hèn nhát: đó là một quyết định có tính toán để giữ lại lực lượng cho trận sau.
Tẩu vi thượng sách (走為上) là kế thứ 36, kế cuối cùng, khép lại nhóm Bại chiến kế cùng với Mỹ nhân kế (kế 31) và Không thành kế (kế 32).
Câu nói gốc: “Đàn công tam thập lục sách, tẩu thị thượng kế”
Sách Nam Tề thư, phần truyện Vương Kính Tắc, chép rằng viên tướng này từng nói: “Đàn công tam thập lục sách, tẩu thị thượng kế” (檀公三十六策，走是上計), nghĩa là trong ba mươi sáu sách lược của ông Đàn, bỏ chạy là kế hay nhất.
“Ông Đàn” là Đàn Đạo Tế, danh tướng nhà Lưu Tống thời Nam Bắc triều. Vương Kính Tắc nói câu này với ý mỉa mai đối thủ, nhưng câu nói đã sống lâu hơn cả người nói. Con số “ba mươi sáu” ở đây nhiều khả năng chỉ có nghĩa là “rất nhiều”, không phải đúng 36 kế. Cuốn Tam thập lục kế mà chúng ta đọc ngày nay được biên soạn muộn hơn nhiều, thường được cho là vào khoảng cuối Minh đầu Thanh, và người soạn đã mượn câu nói này để đặt tên sách lẫn kế cuối cùng.
Đàn Đạo Tế và đêm “đếm cát làm gạo”
Đàn Đạo Tế nổi tiếng nhất không phải vì một trận thắng mà vì một cuộc rút lui.
Trong một lần đem quân đánh Bắc Nguỵ, quân Tống đi sâu vào đất địch thì cạn lương. Rút về lúc này rất nguy hiểm: nếu quân Nguỵ biết quân Tống hết lương, họ sẽ đuổi theo và đánh tan một đạo quân đang đói. Đàn Đạo Tế cho quân ban đêm đong cát, vừa đong vừa xướng to số đấu như đang kiểm kê lương thực, rồi rải lên đống cát một lớp gạo mỏng. Thám báo Nguỵ nhìn thấy, tưởng quân Tống còn nhiều lương nên không dám đuổi. Đàn Đạo Tế đưa được toàn quân về. Sử sách gọi việc này là “xướng trù lượng sa” (唱籌量沙), xướng số mà đong cát.
Điểm đáng học: rút lui cũng cần mưu như tấn công. Một cuộc rút chạy hỗn loạn có thể mất cả đạo quân; một cuộc rút lui có tổ chức giữ được tất cả.
Nguyên văn và giải nghĩa
全師避敵。左次無咎，未失常也。
Toàn sư tị địch. Tả thứ vô cữu, vị thất thường dã.
- Toàn sư tị địch: giữ toàn vẹn quân đội, tránh giao chiến với địch.
- Tả thứ vô cữu, vị thất thường dã: lui quân dừng lại không phải lỗi, không trái với lẽ thường. Câu này lấy từ quẻ Sư (quẻ về việc dùng binh) trong Kinh Dịch.
Phần lời bàn (án ngữ) của sách giải thích rõ hơn: khi địch đã chắc thắng, ta không thể đánh thì chỉ còn ba đường là đầu hàng, cầu hoà, hoặc rút lui. Đầu hàng là thua hoàn toàn. Cầu hoà là thua một nửa. Rút lui thì chưa thua, vì còn giữ được lực lượng để xoay chuyển về sau. Án ngữ dẫn thêm chuyện tướng Tất Tái Ngộ đời Nam Tống: khi rút quân trước quân Kim, ông treo ngược những con dê để chân dê đạp vào trống, tiếng trống vang suốt đêm. Quân Kim tưởng doanh trại vẫn còn người, đến khi phát hiện thì quân Tống đã đi xa.
Khi nào “chạy” mới là thượng sách?
Đọc kỹ nguyên văn, kế này có điều kiện rất rõ, không phải cứ khó là bỏ:
- Thế thua đã rõ. Địch “toàn thắng”, tiếp tục chỉ làm mất thêm.
- Còn thứ đáng giữ. “Toàn sư” là mục tiêu: rút để bảo toàn lực lượng, không phải để giải toả nỗi sợ.
- Rút có tổ chức. Cả Đàn Đạo Tế lẫn Tất Tái Ngộ đều dùng mưu để rút. Bỏ chạy hỗn loạn thường thiệt hại hơn đứng lại.
Thiếu điều kiện thứ nhất thì “chạy” chỉ là bỏ cuộc sớm. Thiếu điều kiện thứ hai thì rút cũng chẳng để làm gì.
Trong kinh doanh: biết dừng là một kỹ năng
Ba lựa chọn trong án ngữ (hàng, hoà, tẩu) có bản sao rất rõ trong kinh doanh:
| Án ngữ | Trong kinh doanh | Cái giá |
|---|---|---|
| Đầu hàng | Cố bám một dự án thua lỗ đến khi cạn tiền, phá sản | Mất tất cả |
| Cầu hoà | Chấp nhận một hợp đồng bất lợi chỉ để “không mất khách” | Mất một nửa, kéo dài nhiều năm |
| Rút lui | Dừng dự án, rút khỏi thị trường, bỏ một thương vụ khi đàm phán không đạt | Mất phần đã bỏ ra, nhưng giữ được nguồn lực cho cơ hội khác |
Lý do người ta khó chọn dòng thứ ba có tên gọi hẳn hoi: chi phí chìm. Số tiền và thời gian đã bỏ vào không lấy lại được dù có làm tiếp hay không, nhưng chúng ta vẫn để nó níu chân. Câu hỏi đúng không phải “đã bỏ vào bao nhiêu” mà là “từ hôm nay, đi tiếp có đáng hơn dừng lại không”.
Trong đàm phán, ý này còn có một dạng khác: bên nào sẵn sàng đứng dậy rời bàn thì bên đó có thế. Biết trước phương án thay thế tốt nhất của mình nếu không đạt thoả thuận, và đặt sẵn một giới hạn mà quá nó thì rút, là cách biến “tẩu vi thượng” thành sức mạnh khi ngồi vào bàn, chứ không phải lối thoát cuối cùng.
Ba câu tự hỏi trước khi quyết định rút:
- Nếu hôm nay mới bắt đầu, với những gì đã biết, tôi có chọn làm việc này không?
- Nguồn lực tôi giữ lại được (tiền, người, thời gian, uy tín) có chỗ dùng tốt hơn không?
- Tôi có rút một cách có tổ chức được không: báo trước cho khách hàng, đối tác, đội ngũ, để không mất thêm uy tín?
Hỏi đáp
“36 kế, tẩu vi thượng sách” nghĩa là gì?
Nghĩa là trong mọi mưu kế, khi thế đã không thể thắng thì rút lui để bảo toàn lực lượng là cách tốt nhất. Câu gốc là “Đàn công tam thập lục sách, tẩu thị thượng kế” trong Nam Tề thư.
Tẩu vi thượng sách là kế thứ mấy?
Kế thứ 36, kế cuối cùng của 36 kế, thuộc nhóm Bại chiến kế.
Đàn Đạo Tế là ai?
Danh tướng nhà Lưu Tống thời Nam Bắc triều, nổi tiếng với chuyện xướng số đong cát để rút quân an toàn khi cạn lương. Câu nói về “36 sách” của ông là nguồn gốc của cái tên 36 kế.
Rút lui có phải là hèn nhát?
Theo chính nguyên văn thì không: “lui quân không phải lỗi, không trái lẽ thường”. Hèn nhát là bỏ chạy khi chưa đến mức thua, hoặc bỏ chạy mà không giữ được gì.
Nguồn tham khảo
- Tam thập lục kế, kế 36 Tẩu vi thượng: nguyên văn và án ngữ.
- Tiêu Tử Hiển, Nam Tề thư, Vương Kính Tắc truyện.
- Lý Diên Thọ, Nam sử, Đàn Đạo Tế truyện.
- Kinh Dịch, quẻ Sư.
