Khổ nhục kế là gì? Kế thứ 34 trong 36 kế và chuyện Chu Du đánh Hoàng Cái có thật không

Người Việt hay nói “Chu Du đánh Hoàng Cái, một người muốn đánh, một người muốn chịu” khi thấy hai bên diễn kịch với nhau. Câu đó bắt nguồn từ Khổ nhục kế, kế thứ 34 trong 36 kế: tự làm mình chịu thiệt, chịu đau, để đối phương tin rằng mình thật sự đã bị hại và sẵn sàng phản lại phe cũ.

Khổ nhục kế thuộc nhóm Bại chiến kế, các kế dùng khi đang ở thế yếu, cùng nhóm với Mỹ nhân kế, Không thành kế và Tẩu vi thượng sách. Xem vị trí của kế trong danh sách đầy đủ 36 kế.

Nguyên văn Khổ nhục kế

人不自害，受害必真；假真真假，間以得行。童蒙之吉，順以巽也。

Nhân bất tự hại, thụ hại tất chân; giả chân chân giả, gián dĩ đắc hành. Đồng mông chi cát, thuận dĩ tốn dã.

Toàn bộ kế dựa trên một nhận xét tâm lý rất đơn giản: chúng ta tin vào vết thương. Một người bị chính phe mình đánh đập, ruồng bỏ thì có lý do để oán, và lời đầu hàng của người đó nghe có vẻ thật.

Lời bàn (án ngữ) của sách xếp Khổ nhục kế vào họ hàng của kế gián điệp: dùng người “có thù” với phe mình để dụ đối phương, hoặc tự gây thiệt hại cho mình để đối phương tin.

Chu Du đánh Hoàng Cái: tiểu thuyết và chính sử

Trong Tam quốc diễn nghĩa, trước trận Xích Bích (năm 208), lão tướng Hoàng Cái của Đông Ngô bàn với đô đốc Chu Du một kế. Giữa buổi họp tướng, Hoàng Cái công khai cãi lệnh, nói nên đầu hàng Tào Tháo. Chu Du nổi giận, sai đánh Hoàng Cái một trận đòn nặng đến rách da, chảy máu. Sau đó Hoàng Cái sai người mang thư trá hàng sang Tào Tháo. Tào Tháo có gián điệp trong quân Ngô báo về chuyện đánh đòn, nên tin thật. Đến hẹn, thuyền của Hoàng Cái tiến đến như để đầu hàng, rồi châm lửa đốt cả đoàn chiến thuyền của Tào.

Chính sử ghi khác. Tam quốc chí (Chu Du truyện) chép rằng Hoàng Cái đề xuất dùng hoả công vì thấy thuyền quân Tào xếp san sát, rồi gửi thư trá hàng cho Tào Tháo, và đem thuyền chở củi tẩm dầu đến đốt. Có trá hàng, có hoả công, nhưng không có màn đánh đòn. Chi tiết “Chu Du đánh Hoàng Cái” là do tiểu thuyết thêm vào, và chính nó đã làm Khổ nhục kế nổi tiếng.

Trịnh Vũ công đánh nước Hồ: ví dụ trong án ngữ

Ví dụ mà chính án ngữ của kế dẫn ra lạnh lùng hơn nhiều. Theo sách Hàn Phi Tử (thiên Thuyết nan), thời Xuân Thu, Trịnh Vũ công muốn đánh nước Hồ. Trước hết ông gả con gái cho vua Hồ. Rồi ông hỏi các quan: “Ta muốn dùng binh, nước nào đánh được?” Đại phu Quan Kỳ Tư thưa: “Nên đánh nước Hồ.” Trịnh Vũ công giận dữ, giết Quan Kỳ Tư và nói: “Hồ là nước anh em, sao lại bảo đánh?” Vua Hồ nghe tin, cho rằng nước Trịnh thật lòng thân thiện, nên không phòng bị. Quân Trịnh đánh úp và lấy được nước Hồ.

Ở đây, cái giá của “khổ nhục” không do người lập kế chịu mà do một người khác: viên quan đã nói thật.

Mặt tối của kế: ai thật sự chịu đau?

Đọc kỹ các điển tích sẽ thấy Khổ nhục kế gần như luôn có người phải trả giá thật. Án ngữ còn nhắc chuyện Hàn Tín đánh nước Tề: sứ giả Lịch Thực Kỳ đã thuyết phục được Tề quy hàng nhà Hán, Tề lơi phòng bị, nhưng Hàn Tín vẫn tấn công, và vua Tề trong cơn giận đã giết Lịch Thực Kỳ. Người thuyết phục đối phương tin tưởng lại là người bị hy sinh.

Đó là lý do kế này nằm ở nhóm cuối, nhóm của bên đang thua: nó đòi hỏi trả một cái giá thật để mua lòng tin, và lòng tin đó chỉ dùng được một lần.

Bài học hôm nay: nhận ra khổ nhục kế

Đem Khổ nhục kế ra dùng để lừa đối tác, khách hàng hay đồng nghiệp là gian dối. Giá trị thực tế của nó nằm ở phía người nghe: biết rằng một vết thương có thể là đạo cụ.

• Người “bị ruồng bỏ” tìm đến. Một nhân viên vừa nghỉ việc ở đối thủ “vì bị đối xử bất công”, mang theo nhiều thông tin hấp dẫn. Có thể là thật, nhưng thông tin đó cần được kiểm chứng như mọi nguồn khác, và nhận thông tin mật của công ty cũ còn là rủi ro pháp lý.
• Câu chuyện đáng thương trong lừa đảo. Rất nhiều chiêu lừa qua mạng mở đầu bằng một hoàn cảnh khó khăn để người nghe hạ cảnh giác. Kế này trong đời thường chính là chiêu “kể khổ”.
• Trong đàm phán. “Tôi đã bị sếp mắng vì nhượng bộ quá nhiều cho anh” là một câu quen thuộc. Đáp lại bằng số liệu và điều khoản, không bằng cảm xúc.

Khổ nhục kế cũng khác với việc chấp nhận thiệt thòi một cách công khai để xây dựng lòng tin, như nhận lỗi trước khách hàng hay hoàn tiền dù không bắt buộc. Điểm khác nằm ở chữ “giả”: khổ nhục kế diễn vết thương để lừa, còn nhận thiệt công khai là thật và không giấu mục đích.

Hỏi đáp

Khổ nhục kế là kế thứ mấy trong 36 kế?

Kế thứ 34, thuộc nhóm Bại chiến kế (kế 31 đến 36).

“Chu Du đánh Hoàng Cái” có thật không?

Theo chính sử Tam quốc chí, Hoàng Cái có trá hàng và dùng hoả công ở Xích Bích, nhưng không có chuyện bị Chu Du đánh đòn. Màn đánh đòn là chi tiết của tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa.

Nguyên văn Khổ nhục kế nghĩa là gì?

“Nhân bất tự hại, thụ hại tất chân”: người ta không tự hại mình, nên ai bị hại thì người khác tin là thật. Kế lợi dụng niềm tin đó để đưa người vào phe đối phương.

Khổ nhục kế khác phản gián kế thế nào?

Phản gián kế (kế 33) lợi dụng gián điệp hoặc sự nghi ngờ sẵn có của đối phương. Khổ nhục kế tự tạo ra một “vết thương” thật để người của mình được đối phương tin và nhận vào.

Nguồn tham khảo

• Tam thập lục kế, kế 34 Khổ nhục kế: nguyên văn và án ngữ.
• Hàn Phi Tử, thiên Thuyết nan.
• Trần Thọ, Tam quốc chí, Chu Du truyện; La Quán Trung, Tam quốc diễn nghĩa.
• Tư Mã Thiên, Sử ký: chuyện Lịch Thực Kỳ.
• Kinh Dịch, quẻ Mông.